Alman İslamı mı, Almanya’da Kök Salan İslam mı? 2

Alman İslamı mı?
Elbette Alman devleti yeni bir İslam tarifi yapmıyor; yeni bir mezhep oluşturmuyor veya Müslümanlara nasıl ibadet edeceklerini söylemiyor.
Dolayısıyla “Almanya yeni bir İslam dini oluşturuyor” demek hem hukuken hem sosyolojik olarak fazla iddialı olur.
Fakat meseleye başka bir açıdan bakmak gerekiyor.
Bir dinî toplumun karakterinin değişmesi için inancın temel kaynaklarının değişmesi gerekmez.
İmamın nerede yetiştiği…
Maaşını kimin ödediği…
Hangi dilde vaaz ettiği…
Hangi toplum içerisinde eğitim aldığı…
Kurumsal olarak nereye bağlı olduğu…
Ve dinî otoritesinin hangi ülkede merkezlendiği…
Bütün bunların değişmesi birkaç nesil içerisinde önemli bir sosyolojik dönüşüm yaratabilir.
Fakat burada diğer ihtimali de görmek gerekiyor.
Berlin’de doğmuş, Köln’de üniversite okumuş, Almancayı Türkçeden daha güçlü konuşan üçüncü veya dördüncü nesil bir Türk gencinin karşısında Almanca konuşan ve yaşadığı toplumu anlayan bir imam istemesi mutlaka bir devlet mühendisliği değildir.
Bu aynı zamanda göçün ve kuşak değişiminin doğal sonucudur.
Dolayısıyla soru hâlâ ortadadır:
Alman İslamı mı, Almanya’da kök salan İslam mı?
Berlin için meşru olan Ankara için neden olmasın?
Meselenin Türkiye açısından düşündürücü tarafı burada başlıyor.
Almanya, kendi sınırları içerisindeki dinî yapıların başka devletlerin siyasi, idari veya kurumsal etkisi altında bulunmasını tartışıyor ve bu etkiyi azaltacak somut politikalar geliştiriyor.
Türkiye’den devlet görevlisi imam gönderilmesini kademeli olarak azaltıyor ve din görevlilerinin yetiştirilmesini giderek Almanya merkezli hale getiriyor.
Almanya’nın kendi egemenliği açısından böyle bir hassasiyet göstermesini anlamak mümkündür.
Fakat o zaman aynı soruyu Türkiye açısından da sormamız gerekir:
Berlin kendi topraklarında yabancı devlet etkisini azaltmayı meşru bir egemenlik meselesi olarak görüyorsa, Ankara’nın kendi topraklarında aynı hassasiyeti göstermesi neden garipsensin?
Üstelik mesele yalnızca dinî kuruluşlarla sınırlı değildir.
Bugünün dünyasında vakıflar, dernekler, düşünce kuruluşları, kültür merkezleri, eğitim kurumları ve uluslararası sivil toplum örgütleri ülkeler arasında geniş ilişki ağları oluşturuyor.
Bunların büyük bölümü son derece meşru faaliyetlerdir.
Bir Türk sivil toplum kuruluşunun Almanya’da faaliyet göstermesi ne kadar doğalsa, bir Alman kuruluşunun Türkiye’de faaliyet göstermesi de o kadar doğaldır.
Bir Türk vakfının Berlin’de Alman makamlarıyla görüşmesi nasıl tek başına şüpheli bir faaliyet değilse, bir Alman vakfının Ankara’da Türk sivil toplumuyla ilişki kurması da tek başına yabancı müdahale olarak değerlendirilemez.
Fakat bütün devletlerin sorma hakkına sahip olduğu önemli bir soru vardır:
Uluslararası ilişki nerede biter, yabancı etki nerede başlar?
Yabancı ilişki, yabancı kontrol değildir
Belki de bu tartışmanın en önemli ayrımı budur.
Bir başka devletin finansmanı, yönlendirmesi veya kurumsal gücü, bir ülkedeki dinî ya da sivil yapının bağımsız karar alma iradesini etkileyen bir seviyeye ulaşıyorsa devletlerin bunu sorgulaması anlaşılabilir.
Bu ilke Almanya için geçerliyse Türkiye için de geçerli olmalıdır.
Çünkü egemenlik tek taraflı bir kavram değildir.
Ancak bunun karşısında en az egemenlik kadar önemli başka bir ilke bulunuyor:
Yabancı ilişki ile yabancı kontrol aynı şey değildir.
Uluslararası bir konferansa katılmak, başka ülkelerde kurum açmak, yabancı kuruluşlardan şeffaf ve hukuka uygun destek almak veya başka ülkelerin kamu kurumlarıyla görüşmek tek başına bir yapıyı “yabancı etki unsuru” haline getirmez.
Bir devletin müdahalesinin meşru kabul edilebilmesi için ilişkinin niteliğine, şeffaflığına, finansman biçimine ve gerçekten başka bir devlet adına yönlendirme veya hukuk dışı faaliyet bulunup bulunmadığına bakılması gerekir.
İşte Türkiye’nin de Almanya’nın da gerçek sınavı burada başlıyor.
Devlet kendi egemenliğini korurken sivil toplumun bağımsızlığını da koruyabilecek mi?
Yabancı etkiyi engellerken uluslararası iş birliğini boğmayacak mı?
Güvenlik kaygısıyla din, düşünce ve örgütlenme özgürlüğü arasındaki çizgiyi doğru yerde çizebilecek mi?
Çünkü mesele Ankara’nın Berlin’den veya Berlin’in Ankara’dan şüphe duyması değildir.
Asıl mesele, küreselleşmiş dünyada devletlerin kendi egemenliklerini korurken dinî ve sivil alanın özgürlüğünü nasıl koruyacaklarıdır.
Türkiye’nin asıl sorusu ne olmalı?
Türkiye açısından meselenin bir başka stratejik boyutu daha var.
Birinci nesil Türk işçisi Almanya’ya giderken Türkiye’yi de yanında götürdü.
Camisi Türkiye’ye bakıyordu.
İmamı Türkiye’den geliyordu.
Dinî kitapları Türkiye’den geliyordu.
Hutbesi Türkçeydi.
Çocuklarının bir gün Türkiye’ye döneceğini düşünüyordu.
Bugün ise üçüncü, hatta dördüncü nesilden söz ediyoruz.
Berlin’de doğan, Frankfurt’ta üniversite okuyan ve hayatının tamamını Almanya’da geçirmesi muhtemel bir Türk gencinin sosyal ve dinî ihtiyaçlarının dedesinin ihtiyaçlarından farklılaşması son derece doğal.
Almanya bunu görüyor.
Türkiye’nin de görmesi gerekiyor.
Bu nedenle Türkiye açısından stratejik soru yalnızca:
“Avrupa’ya eskisi gibi kaç imam gönderebiliriz?”
olmamalıdır.
Daha önemli soru şudur:
Avrupa’da yetişecek yeni nesil Müslüman din görevlilerinin Türkiye’nin yüzyıllar içerisinde oluşturduğu dinî, kültürel ve ilmî birikimle ilişkisi nasıl devam edecek?
Kurumsal bağın değişmesi kültürel ve ilmî bağın kopmasını zorunlu kılmaz.
Belki Türkiye’nin yeni dönemde üzerinde düşünmesi gereken model de budur:
Personel gönderen bir merkez olmaktan; akademik iş birliği, ilahiyat birikimi, kültürel hafıza ve entelektüel üretim sağlayan bir merkeze doğru dönüşmek.
Asıl mesele imamın pasaportundan daha büyük
Yaklaşık iki ay önce Londra’daki o kahve sohbetinde duyduğum,
“Türkiye’den artık eskisi gibi imam ve din görevlisi getiremiyoruz”
şikâyeti ilk bakışta teknik bir mesele gibi görünüyordu.
Aradan geçen sürede gerek Avrupa’daki gelişmelere gerekse Türkiye’deki tartışmalara birlikte baktığımda, meselenin imamların çok ötesinde olduğunu düşünüyorum.
Bir tarafta devletlerin kendi toplumlarını yabancı etkiden koruma arayışı…
Diğer tarafta din ve vicdan özgürlüğü…
Bir tarafta entegrasyon…
Diğer tarafta kültürel ve dinî kimliğin korunması…
Ve bütün bunların ortasında Avrupa’da artık üçüncü ve dördüncü nesle ulaşmış milyonlarca Müslüman.
Bu nedenle önümüzdeki yılların asıl tartışması Almanya’nın Türkiye’den kaç imam kabul edeceği olmayacaktır.
Asıl soru çok daha büyüktür:
Avrupa’daki Müslümanların dinî hayatının kurumsal merkezi neresi olacak?
Ankara mı?
Berlin mi?
Yoksa artık her ikisinden de bağımsız olarak Avrupa’nın Müslümanları mı?
Belki de bu sorunun cevabı, başlıktaki sorunun cevabını da verecek:
Alman İslamı mı, Almanya’da kök salan İslam mı?