Avrupa ülkelerinde emeklilik sistemi çıkmaz sokağa girdi Almanya emeklilik yaşını 70’e çıkarıyor, çözüm yaşta mı?

ANKARA – BHA 

MEB İLKSAN Genel Müdürü Mintez Şimşek, Genel Müdürü Mintez Şimşek, “Avrupa ülkelerinde emeklilik sistemi çıkmaz sokağa girdi Almanya emeklilik yaşını 70’e çıkarıyor, çözüm yaşta mı?” başlıklı yazısında şu ifadelere yer verdi:

“Genç nüfus oranında ki azalmaya paralel olarak toplam işgücüne katılım sayısı da hızla azalan Avrupa Birliği (AB), artan kamu borçları ve son yıllarda sürekli negatif seyreden çalışan-emekli oranı ile yaşlanan nüfusun sürekli artış göstermesi nedeniyle, emeklilik yaşını kademeli olarak yükseltmeyi hedefleyen yasal düzenlemeler yapıyor.  

2026 yılı itibariyle, Avrupa Birliği’nde (AB) ortalama emeklilik yaşı, erkeklerde 64,7, kadınlarda için ise 64 seviyesinde olup ortalama yaşam süresinin her yıl biraz daha yükselmesi ve istihdam oranlarının her yıl biraz daha azalması sebebiyle, emeklilik yaş sınırının gelecek dönemde daha da yükseltilebileceği öngörülüyor.

AB’nin lokomotif ülkesi Almanya’da, bazı kısımları halen tartışılmakta olan 2026 yılı emeklilik reform planıyla; 2031-2041 yılları arasında normal emeklilik yaşının 67’den 67,5’e çıkarılmasını ve ilerleyen süreçte de bu yaş sınırının erkekler için 70’e çıkarılması amaçlanmakta, yeni sosyal güvenlik yasası düzenlemesi ile halen uygulanmakta olan 63 yaşındaki kesintisiz erken emeklilik uygulamasının da kaldırılması planlanmaktadır.

Emeklilik yaşını otomatik olarak, ortalama yaşam beklentisine bağlayan AB ülkelerinden olan Danimarka’da ise emeklilik yaş sınırının 2040 yılında 70’e yükseltilmesi kararlaştırılmış olup gelecek kuşaklarda artacak olan ortalama yaşam süresi dikkate alınarak, emeklilik yaşının 74’ün üzerine çıkarılabileceği de tartışılmaktadır.

Öte yandan emeklilik sistemi yaş uygulamalarında en toleranslı ülkelerden birisi olan Fransa’da ise emeklilik yaşının 62’den 64’e çıkarılmasını öngören yasa 2023 yılında kabul edilmiş ve/fakat artan toplumsal tepkiler nedeniyle, söz konusu reform yasasının uygulaması Ocak 2028’e kadar askıya alınmıştır.

Fransa’da mevcut durumda, 2023 yılı ve öncesinde yapılan sosyal güvenlik reformları ile belirlenen kademeli geçiş süreci nedeniyle güncel yasal emeklilik yaşı 62 yaş 9 ay seviyesindedir. Bununla birlikte 2023 yılında çıkarılan yasanın dayanağı olarak gösterilen, sosyal güvenlik aktüerya raporlarında da ifade edildiği üzere, Fransa’da ki emeklilik sisteminin, mevcut yaş skalası ile sürdürülebilir olmadığı ve emeklilik yaşının 64 ve üzerine çıkarılmasının kaçınılmaz olduğu anlaşılmaktadır.  

AB ülkeleri içerisinde ortalama emeklilik yaşının en düşük olduğu Slovakya’da, yasal emeklilik yaş skalası, kadınlar ve erkekler için 63 yaş 6 aydan başlamaktadır. AB ülkeleri içerisinden kadınların en erken emekli olduğu Polonya’da ki emeklilik yaş skalası ise kadınlar için 60, erkekler için ise 65’tir.

Avrupa ülkelerinin özellikle son 15 yıllık sosyal güvenlik politikalarına bakıldığında; AB ülkelerinin neredeyse tamamının, artan yaşlı nüfus ve sosyal güvenlik ek bütçe yükleri nedeniyle emeklilik yaşlarını kademeli olarak yükselttiği görülmektedir. Diğer taraftan birçok AB ülkesinin ise (örneğin Danimarka ve Estonya) emeklilik yaşının doğrudan doğruya ortalama yaşam süresi endeksine bağlandığı ve bununla eşgüdümlü olarak da emeklilik yaşının öncelikle erkeklerde olmak üzere 70 ve üstüne çıkarması planlanmaktadır.

Bugün Avrupa’daki emeklilik yaşları, aşağıda ki tabloda detayları sunulduğu üzere, genel olarak 3 ana grupta toplanmaktadır.
Yaş Skalası
Ülke Grubu / Örnekler
Durum
49- 62 Yaş (En Genç)
Türkiye, Polonya (kadınlar), Ukrayna, Slovenya, Lüksemburg
Erken emeklilik hakları ve özel yasalarla korunan en düşük dilim.
63- 65 Yaş (Orta Dilim)
Fransa, Belçika, Avusturya, Romanya, Macaristan
Avrupa’nın geleneksel standart emeklilik aralığı (Birçoğu kademeli olarak yükseltiyor).
66- 67 Yaş (En Yüksek)
Almanya, İtalya, Danimarka, Hollanda, İzlanda
Yaşam beklentisine paralel olarak emeklilik yaşını en çok yukarı çeken ülkeler.
Çoğu Avrupa ülkesi Emeklilik yaşının belirlenmesinde; ülkemizde de olduğu gibi kadın çalışanlara pozitif ayrımcılık yapılarak, kadınların daha erken emekli olması amaçlanmaktadır. Avrupa ülkelerinde ki cinsiyete dayalı emeklilik yaş dağılımının halihazırdaki durumu aşağıdaki tabloda detaylı olarak verilmiştir.

– Yalnızca Emeklilik Yaşının Yükseltilmesi, Sürdürülebilir Bir Çözüm Olabilir Mi?

AB ülkelerinin, emeklilik sistemindeki krizi aşmak için tek çözüm olarak gördükleri “ortalama emeklilik yaşının, ortalama yaşam süresi endeksine bağlanması” politikasının sürdürülebilirliği de tartışmalıdır.

Çünkü, emeklilik yaşının ortalama yaşam süresine endekslenmesi ve bu itibarla sürekli yaş yükseltilmesi, mali açıdan bütçe dengesini koruyan etkili bir araç olsa da sosyal ve ekonomik açıdan, tek başına ve tam anlamıyla sürdürülebilir bir çözüm olmayacaktır.

Avrupa Komisyonu ve OECD verilerine göre emeklilik yaşının, artan ortalama yaşam süresine paralel olarak yükseltilmesi politikası; emekli kesime aktarılan kamusal harcamalarının sınırlanması hususunda başarılı olmakla birlikte, istihdam politikaları ile iş gücü piyasası gerçekleri ve toplumsal eşitsizlikler nedeniyle ciddi yapısal sınırlarla karşılaşmaktadır.
 
– Emeklilik Yaşının Ortalama Yaşa Endekslenmesinin, Sürdürülebilirliğe Faydaları?

AB ülkelerinin, mevcut krizi aşmak için makul bir çözüm olarak öngördükleri “ortalama emeklilik yaşının, ortalama yaşam süresine göre belirlenmesi” politikasının, emeklilik sistemlerinin sürdürülebilirliği açısından kısa vadede görülecek bazı kesin ve önemli faydaları bulunmaktadır.
Bu faydalar;

* Bütçe yükünü hafifletme: Bireylerin ortalama yaşam süresinin uzamasına paralel olarak, emeklilikte geçirilen süreyi sabit tutmak, kamu emeklilik harcamalarının GSYİH içindeki payını kontrol altında tutacağından, kamu bütçesinden emeklilik fonlarına yapılan destek ve yardımlarda azalacaktır.  

* Aktüeryal dengeyi koruma: Ortalama yaşam süresinin artışı ile birlikte emeklilik yaşı da artacağından, çalışanların emeklilik sistemine daha uzun süre prim ödemesi, azalan genç nüfusun yarattığı istihdam azlığı nedeniyle oluşan finansman açığının kısmen de olsa telafi edilmesine faydalı olacaktır.

* Siyasi riskleri azaltma: Emeklilik yaşının, otomatik olarak ortalama yaşa endekslendiği sistemler, hükümetlerin sosyal güvenlik sistemine ilişkin her on yılda bir reform yapmasına gerek bırakmayacağından, siyasi iktidarların, protestolar ve siyasi krizlere yüzleşmeden otomatik olarak yaş artışı yapabilmelerini sağlayacaktır.
 
– Emeklilik Yaşının Ortalama Yaşa Endekslenmesine İlişkin Temel Riskler?

* Bedensel işlerde çalışma zorluğu: İşletmelerde ofis içi çalışanların 70 yaşına kadar çalışması fiilen mümkün iken, inşaat, imalat, lojistik vb. ağır iş kollarında bilfiil emek gücüyle çalışan işçilerin 50’li yaşlardan itibaren iş gücü kaybı sürecine girdiği, iş hayatının tartışılmaz bir gerçeği olarak karşımızdadır.

* Sağlıklı yaşam süresi gerçeği: İnsanın biyolojik yaşının artışına paralel olarak, bazı kronik ve kritik hastalıklara yakalanma riski de artacağından, ilerleyen yaş dönemlerine göre bireylerin verimli bir şekilde çalışabileceği sağlıklı yaşam süresi de azalmaktadır. Yani emeklilik yaşı artırılsa da insan biyolojisi gereği, sağlıklı ve verimli yaşam süresi artırılamamaktadır.

* Sosyo-ekonomik adaletsizlik: Gerek beslenme ve barınma gerekse de çalışma koşulları nedeniyle, düşük ve dar gelirli kesimlerin ortalama yaşam süresi, yüksek gelirli kesimlere göre daha kısadır. Emeklilik yaşının genel yaşam ortalamasına doğru yukarı çekilmesi, yoksul kesimlerin ödedikleri primlerin karşılığını alamadan hayatlarını kaybetmesine yol açabilecektir.

* İşgücü piyasasının direnci: Çalışanların emeklilik yaşı yasal düzenlemelerle yükseltilse bile işverenlerin 65 yaş üstü çalışanları istihdam etme isteksizliği nedeniyle, çalışanların ilerleyen yaşlarda iş bulması neredeyse imkânsız hale gelmekte, çalışanların fiili emeklilik yaşı yasada ki emeklilik sınırının en az 3 yıl gerisinde kalmaktadır.
Bu durumda kamunun, emeklilik bütçesinde tasarruf edeceğini varsaydığı mali yük, işsizlik ve maluliyet sigortası bütçelerine aktarılması gereken kaynaklar nedeniyle daha da çoğalma riski ile karşı karşıya olacaktır.

* Danimarka örneğinde esneme sinyalleri. Emeklilik yaşını, ortalama yaşa endeksleme politikasını en katı uygulayan ve emeklilik yaşını 74’e kadar çıkarmayı hedefleyen Danimarka, yukarıda sayılan biyolojik ve fiziksel sınırlar ile toplumsal baskılar nedeniyle, emeklilik yaşının birebir ortalama yaşa endekslenmesi kuralını kısmen de olsa yumuşatmayı tartışmaya başlamıştır.
 
– AB Ülkelerinin Emeklilik Krizini Aşmak için Ürettiği Yeni Politikalar
Emeklilik krizinin aşılması için emeklilik yaşını ortalama yaşam süresine endekslemenin tek başına bir çözüm olmayacağının farkında varan bazı AB ülkeleri; bir yandan emeklilik yaşını kademeli olarak artırırken, diğer yandan da krizin çözümünü yeni çalışma modelleri ile aşağıda detayı verilen çok ayaklı sistemlerde aramaktadır.
* Üç ayaklı emeklilik sistemi: Bazı AB ülkeleri, devletin sağladığı zorunlu temel sosyal güvenlik sisteminin yanına, işveren katkılı mesleki fonlar ve bireysel emeklilik sistemlerini ekleyerek, kamu bütçesi üzerindeki yük dağıtılmaktadır.
* Kısmi veya esnek emeklilik modeli: İsveç ve Estonya gibi ülkelerde, yaşlı sayılan kişilerin, “bir yandan yarı zamanlı olarak çalışırken, diğer yandan da kısmi bir emeklilik maaşı almaları” sistemine yönelik teşvik edici uygulamalar getirilmiştir.
* İstihdamın teşvik ve iş gücüne katılımı artırma: Özellikle doğum sonrası iş hayatından kopan kadınların iş gücüne yeniden katılımının teşvik edilerek, genel olarak kadın çalışma oranlarının yükseltilmesi, yine nitelikli göçmen iş gücünün transfer edilerek sisteme entegre edilmesi suretiyle prim ödeyen tabanı genişletmek amacıyla yeni politikalar geliştirilmiştir.
 
– AB’de ki Gelişmeler Işığında Türk Sosyal Güvenlik Sisteminin Durumu
2023 yılının mart ayında çıkarılan ve kamuoyunda EYT yasası olarak bilinen 7438 sayılı yasa ile Türk Sosyal Güvenlik Sisteminin temel yapıtaşları yerinden oynatılmış, sistemin sürdürülebilirliği açısından en önemli ümidimiz olan 2,00 ve üzerine doğru seyreden aktif/pasif oranı, EYT yasasının yürürlüğünü takip eden 2 yılda 1,61 oranına inerek tarihi dip noktasını görmüştür.

Diğer taraftan Türkiye; erken emeklilik yasası nedeniyle, emeklilikte beklenen ortalama yaşam süresinde, çoğu Avrupa ülkesinin 2 katı bir süreye (30,9 yıl) ulaşmıştır.
Bu oran, sistemin sürdürülebilirliği açısından çok ciddi bir tehlike sinyalidir.”